Orta Doğu'daki barış görüşmelerinin geleceği, İran'ın katılımını yeniden değerlendirmesi gerektiğini açıklamasının ardından belirsizliğe sürüklendi. ABD Başkanı Donald Trump, iki ülke arasında yaşanan karşılıklı saldırılar sonrası İran'ın 'bedelini ödeyeceğini' belirtti.
ABD, Çarşamba sabahı erken saatlerde, İran'ın Hürmüz Boğazı yakınlarında bir ABD helikopterini düşürdüğü iddiasına karşılık olarak İran'a yönelik hava saldırıları düzenledi. Buna karşılık olarak İran da Kuveyt, Bahreyn ve Ürdün'deki ABD üslerini vurduğunu iddia eden misilleme hava saldırıları başlattı.
Bu karşılıklı saldırılar, Şubat ayının sonlarından bu yana bölgeyi etkisi altına alan savaşın ardından yaşanan en ciddi gerilim artışı oldu. Nisan ayı başlarında kurulan ateşkesi kalıcı barışa dönüştürmeye yönelik görüşmeler, her iki tarafın da sınırlı saldırılar düzenlemesi ve ateşkesi ihlal etmekle birbirini suçlamasıyla haftalardır aksıyordu.
İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Esmail Baqaei, ABD'nin saldırılarının devam eden ateşkes müzakerelerini tehlikeye attığını söyledi. ABD'yi saldırılarıyla diplomasiyi baltalamakla ve çelişkili mesajlar vermekle suçlayan Baqaei, İsrail'in de Lübnan'daki ateşkesi ihlal etmeye devam ederek diplomatik sürece zarar verdiğini belirtti. Baqaei, "Gece yaşanan olayların ardından yeniden değerlendirme yapmamız gerekiyor. Herhangi bir diplomatik süreç, minimum düzeyde istikrarlı bir ortam gerektirir" dedi.
Trump ise yaptığı açıklamada, İran'ın "kendileri için harika olacak bir anlaşmayı müzakere etmek için çok uzun süre beklediğini" ve şimdi bedelini ödeyeceğini söyledi. Truth Social platformunda bir paylaşım yapan ABD başkanı, "İran'ın ordusu tam bir karmaşa içinde. Donanması ve hava kuvvetleri gibi ordusunun büyük bir kısmı artık mevcut değil – Tamamen yenilgiye uğradılar. İran laftan ibaret, icraattan yoksun. Ortadoğu'nun Zorbası ÖLDÜ!!!" ifadelerini kullandı.
Ateşkesin sağlandığı Nisan ayından bu yana Trump sık sık askeri eylemleri yeniden başlatma tehdidinde bulunsa da henüz tam olarak uygulamaya koymadı. Ateşkes sonrası saldırılar sınırlı tutuldu ve iki tarafın da müzakere masasında pozisyon kapma çabaları olarak değerlendirildi.
ABD askeri yetkilileri, gece düzenlenen saldırıların, kurtarılan iki mürettebatın bulunduğu helikopterin düşürülmesine orantılı bir tepki olduğunu belirtti. ABD, İran hava savunma sistemlerini, yer kontrol istasyonlarını ve radar tesislerini hedef aldığını bildirdi. İran ise Kiş Adası ve Srik liman kentinin saldırıya uğradığını, İran medyası ise Bandar Abbas sahil kentinde patlamalar olduğunu bildirdi.
Trump, ABC News'e verdiği demeçte, "Bence tepki çok güçlü, çok etkili olmalı ve bu da öyleydi" dedi. İran Devrim Muhafızları Ordusu (DMO), ABD'ye ait Bahreyn, Kuveyt ve Ürdün'deki üslere füzelerle karşılık verdi ve ABD'nin yeniden saldırması halinde "ezici ve kararlı" bir yanıt vermeye hazır olduğunu belirtti.
ABD askeri yetkilileri, İran'a ait füzelerin ve İHA'ların neredeyse tamamının önlendiğini, ABD tesislerinde herhangi bir can kaybı veya hasar bildirilmediğini açıkladı. Ürdün, Kuveyt ve Bahreyn de İran'a ait hava araçlarının önlendiğini bildirdi.
ABD saldırılarından saatler önce İran Meclis Başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf, X platformunda yaptığı paylaşımda, "Diplomasi dilini tercih ediyoruz, ancak diğer dilleri çok daha akıcı konuşuyoruz. Taahhütlerinizi bozun, biz de en iyi konuştuğumuz dile geçeriz" ifadelerini kullanmıştı.
Saldırılara ve artan söylemlere rağmen, bir ABD yetkilisi İran ile bir anlaşmanın yakın olabileceğini öne sürdü. Adı açıklanmayan üst düzey bir Beyaz Saray yetkilisi Politico'ya yaptığı açıklamada, "Anlaşmanın mevcut durumu açısından hiçbir şey değişmiyor. Bir askeri boyut var, bir de müzakere boyutu var. Yani iki şey aynı anda olabilir" dedi.
Trump, artan enflasyon ve düşen başkanlık onay oranları arasında yaklaşan ABD ara seçimleri öncesinde bir barış anlaşmasına istekli. Ancak ABD başkanının sık sık bir İran anlaşmasının yakın olduğunu iddia etmesine ve arabuluculukla yapılan birçok tur görüşmeye rağmen, iki taraf arasında önemli boşluklar devam ediyor.
İran, uluslararası yaptırımların kaldırılmasını, milyarlarca dolarlık varlıklarının dondurulmasının çözülmesini ve Hürmüz Boğazı'nın kontrolünü talep ediyor. Trump ise gelecekteki herhangi bir barış anlaşmasının İran'ın nükleer silah geliştirmesini engellemesi gerektiğini belirtirken, İran böyle bir niyeti olmadığını reddediyor.
Küresel petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kilit nokta olan Hürmüz Boğazı'na erişim İran tarafından kısıtlanmaya devam ederken, ABD İran limanlarında abluka uyguluyor. Küresel deniz taşımacılığı ve enerji tedarikindeki kesintiler, gıda, enerji ve diğer malların fiyatlarını artırarak dünya çapında zincirleme etkilere neden oldu.
İran ve ABD arasındaki kalıcı bir barış anlaşmasının önündeki önemli engellerden biri, Lübnan'daki Hizbullah ve İsrail arasındaki çatışmalar olmuştur. İran, herhangi bir ateşkesin Lübnan cephesini de kapsaması gerektiğinde ısrar ederken, İsrail ve ABD bu iki cepheyi ayırmaya istekli.
Pazar günü, İsrail'in Beyrut'un güney banliyölerini vurmasının ardından İran ve İsrail, Nisan ayındaki ateşkes sonrası ilk kez karşılıklı saldırılar gerçekleştirdi.
